ΒΟΥΛΗ Επί του ... Περιστυλίου

ΑΡΘΡΑ | ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΛΟΓΟΙ

Σπύρος Βλαχόπουλος Η αναγκαία συνταγματική αναθεώρηση

Καθηγητής Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ

Παρά το γεγονός ότι το Σύνταγμά μας αναθεωρήθη κε για τελευταία φορά σχετικά πρόσφατα (2019) και παρά το γεγονός ότι ανταποκρίθηκε με επιτυχία στις αλλεπάλληλες κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών, ίσως χρειάζεται ένα γερό «lifting». Πρώτα απ’ όλα, σε πολλά σημεία του μοιάζει «τεχνολογικά αναλ φάβητο». Το πιο χαρακτηριστικό ίσως παράδειγμα είναι αυτό του άρθρου 15 παρ. 1, σύμφωνα με το οποίο οι «προστατευτικές για τον τύπο διατάξεις … δεν εφαρμόζονται στον κινηματογράφο, τη φω νογραφία, τη ραδιοφωνία, την τηλεόραση και κάθε άλλο παρεμφερές μέσο διάδοσης λόγου ή τέχνης». Ίσως δεν υπάρχει κανένα άλλο Σύνταγμα, το οποίο να ρυθμίζει τη φωνογραφία στην εποχή της τεχνη τής νοημοσύνης! Περαιτέρω: Το Σύνταγμά μας, έχο ντας κατά νου την εικόνα αστυνόμων σε ανώμαλες πολιτικά περιόδους να «μαζεύουν» εφημερίδες και περιοδικά, ορίζει (άρθρο 14 παρ. 3) ότι επιτρέπεται κατ’ εξαίρεση η κατάσχεσή τους με παραγγελία του εισαγγελέα για διάφορους λόγους. Η αναγκαιότητα προσαρμογής του Συντάγματoς στον νέο τεχνολο γικό κόσμο είναι κάτι περισσότερο από προφανής. Τα ανωτέρω δεν αφορούν μόνον την κατάργηση των παρωχημένων συνταγματικών διατάξεων, αλλά και το ενδεχόμενο εισαγωγής νέων διατάξεων. Μήπως λ.χ. θα έπρεπε να αξιολογήσουμε τη σκοπιμότητα ίδρυσης μιας ανεξάρτητης αρχής στο πεδίο του δια δικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης; Μιας αρχής, δηλαδή, που θα έχει ως πρώτιστο μέλημα τη διασφάλιση της ελευθερίας της έκφρασης με πα ράλληλη προστασία από παράνομες ενέργειες; Πε ραιτέρω: Μήπως στο άρθρο 54 του Συντάγματος για τις βουλευτικές εκλογές θα έπρεπε να προβλεφθεί η δυνατότητα ψήφισης στο μέλλον και με αυξημένη πλειοψηφία ενός νόμου, ο οποίος θα επιτρέπει την ψηφοφορία με ηλεκτρονικά μέσα και με όλες τις κα τάλληλες εγγυήσεις για τη διασφάλιση της ανόθευ της εκδήλωσης της λαϊκής βούλησης; Και όσο και αν το ενδεχόμενο μιας ηλεκτρονικής ψηφοφορίας φα ντάζει πολύ μακρινό, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε την ταχύτητα με την οποία εξελίσσεται η τεχνολογία. H επόμενη συνταγματική αναθεώρηση θα πρέπει επίσης να επικεντρωθεί στον ρόλο και στις αρμο διότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας. Το 1986 καταργήθηκαν οι λεγόμενες «υπερεξουσίες» του, με κυριότερη από αυτές την έως τότε δυνατότητά του να διαλύει προώρως τη Βουλή σε περίπτωση προ φανούς δυσαρμονίας της σύνθεσής της με το λαϊκό αίσθημα. Στην τελευταία δε συνταγματική αναθεώ

ρηση του 2019 αποσυνδέθηκε (και ορθώς) η εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας από την πρόωρη διάλυση της Βουλής. Εξάλλου, ο μεταπολιτευτικός ελληνικός συνταγματισμός έχει εθιστεί στην αντίλη ψη ενός αδύναμου Προέδρου χωρίς ουσιαστικές αρ μοδιότητες, αντίληψη που συμβάλλει και αυτή (στο μέτρο που της αναλογεί) στην κρίση της σύγχρονης αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Ωστόσο, ο ρόλος του Προέδρου της Δημοκρατίας ως υπερκομματι κού ρυθμιστή του Πολιτεύματος δεν σημαίνει και έναν «φοβικό» Πρόεδρο που δεν θα ασκεί καμία ου σιαστική αρμοδιότητα και θα περιορίζεται σε έναν καθαρά συμβολικό ρόλο χωρίς πολιτειακή ουσία. Είναι, επομένως, ώριμες συνθήκες για να σκε φτούμε μήπως ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα μπορούσε να εξοπλιστεί με ορισμένες σημαντικές αρμοδιότητες, χωρίς να εμπλέκεται στην άσκηση της τρέχουσας πολιτικής. Θα μπορούσε ενδεικτι κά να του χορηγηθεί η αρμοδιότητα της επιλογής των Προέδρων των ανωτάτων δικαστηρίων και των μελών των ανεξαρτήτων αρχών ύστερα από γνωμοδότηση επιτροπών ευρείας σύνθεσης (που θα αποτελούνται λ.χ. από ανώτατους δικαστικούς, προέδρους των ανεξαρτήτων αρχών, εκπροσώπους των κομμάτων και των δικηγορικών συλλόγων). Η λύση αυτή δεν είναι καλύτερη από την επιλογή της εκάστοτε ηγεσίας της δικαιοσύνης από το Υπουρ γικό Συμβούλιο ή από την επιλογή των μελών των ανεξαρτήτων αρχών από τη Διάσκεψη των Προέ δρων της Βουλής με τα γνωστά προβλήματα; Και σε κάθε περίπτωση, η λύση αυτή δεν κινείται στη λογική των θεσμικών αντιβάρων, τα οποία τόσο έχει ανάγκη το πρωθυπουργοκεντρικό σύστημα στα σύγ χρονα κοινοβουλευτικά κράτη;

Υπάρχουν και πολλά άλλα πράγματα που θα μπο ρούσαν να γίνουν στο πλαίσιο της προσεχούς συ νταγματικής αναθεώρησης. Ένα από αυτά αφορά τη δικαιοσύνη και τον έλεγχο συνταγματικότητας των νόμων. Προφανώς δεν συνάδει με τη θεμελιώδη αρχή της ασφάλειας του δικαίου να κρίνεται ένας νόμος αντισυνταγματικός ύστερα από πάρα πολλά χρόνια και ενώ ο καλόπιστος διοικούμενος έχει στη ριχθεί σε αυτόν. Τα παραδείγματα είναι πάρα πολλά, με πιο πρόσφατο την κρίση περί αντισυνταγματικό τητας των διατάξεων του ΝΟΚ (Νέου Οικοδομικού Κανονισμού) από το Συμβούλιο της Επικρατείας. Μία λύση θα ήταν η εισαγωγή διαδικασιών προληπτικού ελέγχου συνταγματικότητας των νόμων, ενδεχομέ νως από ένα ενισχυμένο ΑΕΔ (Ανώτατο Ειδικό Δικα στήριο). Και κάτι τελευταίο: Μήπως θα έπρεπε να τροποποιηθεί και το ίδιο το άρθρο 110 του Συντάγ ματος περί συνταγματικής αναθεώρησης; Γιατί δεν είναι ορθολογικό να αναμένεις περίπου δέκα χρόνια για την επόμενη συνταγματική αναθεώρηση (ακόμα και για την αλλαγή των διατάξεων που δεν τροπο ποιήθηκαν στην τελευταία αναθεώρηση), αλλά ούτε και να έχει τη δυνατότητα η δεύτερη (χρονικά) Βου λή να τροποποιεί κατά το δοκούν το Σύνταγμα με 151 βουλευτές εάν η πρόταση αναθεώρησης μιας διάταξης έχει συγκεντρώσει στην πρώτη Βουλή 180 βουλευτές. Το Σύνταγμά μας συμπληρώνει φέτος 50 χρόνια επι τυχούς βίου. Είναι ώριμο, αλλά δεν είναι πλέον νέο. Ήρθε λοιπόν η ώρα να σκεφτούμε πρωτότυπα, «out of the box», και να αναζωογονήσουμε το Σύνταγμά μας με καινοτόμες ρυθμίσεις, ώστε να μπορέσει να ανταποκριθεί με επιτυχία στις προκλήσεις των επό μενων δεκαετιών.

15

ΜΑΪΟΣ 2025